Adwokat - podział spadku w praktyce

Poniżej odpowiedzi na pytania, które klienci zadają najczęściej po odebraniu postanowienia o nabyciu spadku.

Najważniejsze wnioski

• Stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku to dwa odrębne etapy
• Zgodni spadkobiercy: notariusz zamiast sądu, kilka tygodni zamiast lat
• Opłata sądowa 500 zł, przy zgodnym projekcie 300 zł. W przypadku działu połączonego ze zniesieniem współwłasności oplata sądowa wyniesie dodatkowo 1000 zł
• Dział spadku nie dzieli długów wobec wierzyciela
• Darowizny od spadkodawcy podlegają zaliczeniu na schedę spadkową
• Żądanie działu spadku nie przedawnia się

Czym różni się stwierdzenie nabycia spadku od działu spadku?

To dwa osobne postępowania i najczęstsze nieporozumienie w sprawach spadkowych. Pierwsze ustala, kto i w jakim ułamku dziedziczy. Drugie przydziela konkretne rzeczy konkretnym osobom.

Postanowienie sądu mówi na przykład: żona 1/2, dwoje dzieci po 1/4. Nie mówi, kto dostanie mieszkanie na Bemowie, a kto samochód i oszczędności. Do czasu działu wszyscy są współwłaścicielami całej masy spadkowej w ułamkach.

Etap pierwszy: potwierdzenie, kto dziedziczy

Masz dwie drogi. Sąd rejonowy właściwy dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku — opłata od wniosku to 100 zł plus 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Szybsza jest droga notarialna. Akt poświadczenia dziedziczenia sporządza notariusz w jeden dzień, ale pod warunkiem, że stawią się wszyscy spadkobiercy i nikt nie kwestionuje testamentu. Wystarczy jeden nieobecny lub jeden sprzeciw i sprawa i tak trafia do sądu.

Etap drugi: kto co dostaje

Dopiero mając postanowienie albo akt poświadczenia, można dzielić majątek. Bez dokumentu z etapu pierwszego notariusz nie sporządzi umowy o dział spadku, a sąd wniosek zwróci.

W praktyce oba etapy da się połączyć w jednym postępowaniu sądowym — sąd stwierdza nabycie spadku i od razu dokonuje działu. Ma to sens przy sporze. Przy zgodzie to strata czasu.

Kiedy wystarczy notariusz, a kiedy trzeba iść do sądu?

Notariusz wystarczy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do tego, kto co bierze, i wszyscy stawią się do aktu. Sąd jest konieczny, gdy choć jedna osoba się nie zgadza, jest nieznana z miejsca pobytu albo pozostaje pod opieką i potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego.

Umowny dział spadku u notariusza

Termin u warszawskiego notariusza zwykle da się uzyskać w ciągu dwóch–trzech tygodni. Sam akt trwa godzinę. Jeżeli w spadku jest nieruchomość, forma aktu notarialnego jest obowiązkowa — umowa na kartce jest nieważna.

Zaletą jest elastyczność. Spadkobiercy mogą podzielić majątek zupełnie inaczej niż wynika to z ułamków: córka bierze mieszkanie, syn działkę, matka rezygnuje z udziału bez spłaty. Sąd też może tak orzec, ale musi to uzasadnić.

Sądowy dział spadku

Wniosek składa się do sądu rejonowego. Postępowanie jest nieprocesowe, więc mamy wnioskodawcę i uczestników, nie powoda i pozwanego.

Realny czas trwania sprawy spornej w Warszawie to od roku do kilku lat, a bywa dłużej, gdy sąd powołuje biegłego rzeczoznawcę majątkowego, strony składają zarzuty do opinii i biegły sporządza opinię uzupełniającą. Każda taka runda to kolejne cztery–sześć miesięcy.

Sąd ma jednak narzędzia, których notariusz nie ma: może przyznać rzecz jednej osobie wbrew woli pozostałych, ustalić spłatę, rozłożyć ją na raty (nawet do dziesięciu lat) i zarządzić sprzedaż licytacyjną, jeśli nikt nie chce lub nie może spłacić reszty. Sprzedaż licytacyjna to zwykle najgorszy finansowo scenariusz — ceny bywają wyraźnie niższe od rynkowych.

Ile kosztuje dział spadku w Warszawie?

 

Trzeba liczyć trzy pozycje: opłatę sądową albo taksę notarialną, koszty biegłego i wynagrodzenie adwokata.

Opłaty sądowe są sztywne. Wniosek o dział spadku to 500 zł, a przy zgodnym projekcie podziału 300 zł. Jeżeli dział łączy się ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym wniosku 600 zł. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku to 100 zł plus 5 zł.

Taksa notarialna zależy od wartości dzielonego majątku i jest ustalana według rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Przy majątku wartym kilkaset tysięcy złotych realny koszt aktu to zwykle kilka tysięcy złotych plus VAT i opłaty za wypisy — sprawdź stawkę u konkretnego notariusza przed umówieniem terminu.

Na co idą pieniądze w sprawie sądowej

Opłata od wniosku — 500 zł lub 300 zł przy zgodnym projekcie.

Zaliczka na biegłego rzeczoznawcę — najczęściej 2000–4000 zł za wycenę jednej nieruchomości.

Opinia uzupełniająca po zarzutach stron — kolejny wydatek tego samego rzędu.

Wynagrodzenie adwokata według stawek minimalnych lub umowy z klientem.

Ewentualny biegły od rozliczenia nakładów, jeśli ktoś remontował dom zmarłego.

Ile bierze adwokat

Stawki minimalne w sprawach o dział spadku wynikają z rozporządzenia i przy wartości sporu liczonej od udziału potrafią być niskie w stosunku do nakładu pracy, dlatego kancelarie umawiają się z klientem indywidualnie. W Warszawie prowadzenie sprawy działowej to zwykle kilka - kilkanaście tysięcy złotych, czasem z rozbiciem na etapy.

Rozsądniej jest zapłacić adwokatowi za jedną konsultację i przygotowanie zgodnego projektu podziału, niż finansować trzyletni spór. Kancelarie takie jak kancelariablachucka.pl prowadzą sprawy spadkowe zarówno w wariancie negocjacyjnym, jak i sądowym, i o wybór drogi warto zapytać już na pierwszym spotkaniu.

Koszty w postępowaniu nieprocesowym co do zasady ponosi każdy uczestnik we własnym zakresie. Nie licz więc, że przegrany zapłaci za twojego adwokata.

Czy dział spadku dzieli długi spadkowe?

 

Nie dzieli ich wobec wierzyciela w sposób, który by cię chronił. To najkosztowniejsze nieporozumienie w tej dziedzinie.

Do chwili działu spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe solidarnie. Oznacza to, że bank może żądać całej kwoty od jednego z was — zwykle od tego, kto ma najbardziej płynny majątek.

Do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe (art. 1034 § 1 Kodeksu cywilnego). Po dziale odpowiadają w stosunku do wielkości udziałów.

Po dziale odpowiedzialność zmienia się na proporcjonalną do udziałów. Ale uwaga: wewnętrzne ustalenie w umowie działowej, że „kredyt spłaca brat", wiąże wyłącznie spadkobierców między sobą. Wierzyciel nie musi go respektować.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza

Od 2015 roku brak oświadczenia w terminie sześciu miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu do spadku oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiadasz wtedy za długi tylko do wartości czynnej spadku.

To nie zwalnia z obowiązku wykazania tej wartości. Potrzebny jest spis inwentarza sporządzany przez komornika albo wykaz inwentarza złożony u notariusza lub w sądzie. Bez tego trudno bronić się przed windykacją.

Odrzucenie spadku

Jeśli długi przewyższają majątek, odrzuć spadek w terminie sześciu miesięcy. Pamiętaj, że spadek przechodzi wtedy na twoje dzieci — również małoletnie, a za nie odrzucenie wymaga zgody sądu opiekuńczego, co trwa i wymaga osobnego wniosku.

Jak podzielić mieszkanie, którego nie da się przeciąć?

 

Sąd i notariusz mają trzy rozwiązania: podział fizyczny, przyznanie rzeczy jednej osobie ze spłatą pozostałych, albo sprzedaż i podział pieniędzy. Mieszkania w bloku praktycznie nigdy nie dzieli się fizycznie.

Najczęstszy scenariusz w Warszawie: dwoje rodzeństwa, mieszkanie o wartości 800 000 zł, udziały po 1/2. Jedno przejmuje lokal i spłaca drugie kwotą 400 000 zł. Spór dotyczy zwykle nie zasady, lecz liczby.

Wycena i spłaty

Wartość ustala się według stanu z chwili otwarcia spadku, ale cen z chwili orzekania. To dlatego przy szybko rosnących cenach mieszkań przewlekłość postępowania działa na korzyść osoby, która ma otrzymać spłatę.

Sąd może rozłożyć spłatę na raty i oznaczyć termin płatności. W praktyce spotyka się terminy roczne i dwuletnie, przy większych kwotach dłuższe. Odsetki od rat sąd może, ale nie musi zasądzić.

Rozliczenie nakładów

Jeżeli jeden ze spadkobierców przez dziesięć lat mieszkał w domu zmarłego, płacił podatek od nieruchomości i wymienił dach, zgłosi żądanie rozliczenia nakładów. Pozostali odpowiedzą żądaniem wynagrodzenia za korzystanie z ich udziałów ponad przysługującą część.

Te dwa roszczenia potrafią zająć więcej czasu niż sam podział. Zbieraj faktury od razu — po pięciu latach udowodnienie remontu bez dokumentów jest bardzo trudne.

Co z darowiznami i zachowkiem?

Darowizny otrzymane od spadkodawcy przez spadkobierców ustawowych podlegają zaliczeniu na schedę spadkową, chyba że darczyńca postanowił inaczej. To reguła, o której klienci zapominają najczęściej.

Przykład: ojciec za życia przepisał córce mieszkanie warte 500 000 zł, a po jego śmierci zostaje 300 000 zł oszczędności i dwoje dzieci. Przy zaliczeniu darowizny do schedy syn może otrzymać całość oszczędności, bo córka „pobrała" już swoją część.

Zaliczeniu nie podlegają drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz koszty wychowania i wykształcenia ogólnego. Sfinansowanie ślubu czy studiów zwykle nie wejdzie do rozliczenia, przekazanie działki budowlanej — wejdzie.

Zachowek to osobna sprawa i osobne postępowanie. Przysługuje osobie pominiętej w testamencie i wynosi połowę wartości udziału, jaki przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym, a dla małoletnich i trwale niezdolnych do pracy — dwie trzecie.

Roszczenie o zachowek przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. To termin, którego nie da się przywrócić zwykłym wnioskiem, więc jeśli zostałeś pominięty, licz czas od daty ogłoszenia, nie od pogrzebu.

Przy okazji: zgłoszenie nabycia spadku na formularzu SD-Z2 w ciągu sześciu miesięcy zwalnia najbliższą rodzinę z podatku od spadków i darowizn. Przekroczenie tego terminu oznacza podatek na zasadach ogólnych.

Czy dział spadku się przedawnia i jak przygotować sprawę?

 

Nie przedawnia się. Żądanie działu spadku można zgłosić po roku i po trzydziestu latach — tak jak żądanie zniesienia współwłasności.

Brak przedawnienia to jednak marna pociecha. Po dwudziestu latach żyje trzecie pokolenie spadkobierców, część osób jest za granicą, a jedna nie żyje i trzeba dla niej przeprowadzić osobne postępowanie spadkowe. Sprawa, która dziś kosztowałaby 300 zł u notariusza, staje się wieloletnim procesem z kilkunastoma uczestnikami.

Zdarza się też zasiedzenie udziału przez spadkobiercę, który sam władał nieruchomością jak właściciel — to możliwe, choć sądy oceniają takie sprawy ostrożnie.

Przed pierwszą wizytą u adwokata przygotuj: akt zgonu, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia, odpis księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, umowy darowizn zawarte za życia zmarłego i wykaz rachunków bankowych.

Im więcej dokumentów przyniesiesz na start, tym szybciej usłyszysz konkretną odpowiedź, czy warto rozmawiać z rodziną, czy pisać wniosek do sądu.

Podsumowanie

Zacznij od jednego telefonu do pozostałych spadkobierców, zanim zaczniesz pisać wniosek. Jeśli usłyszysz zgodę co do tego, kto bierze mieszkanie i za ile spłaca resztę, idź do notariusza — sprawa skończy się w kilka tygodni. Jeśli usłyszysz milczenie albo warunki nie do przyjęcia, umów konsultację z adwokatem i przygotuj dokumenty własnościowe. Zwłoka kosztuje najwięcej wtedy, gdy nieruchomość drożeje.

Najczęściej zadawane pytania

Czy muszę mieć adwokata w sprawie o dział spadku?

Nie, zastępstwo nie jest obowiązkowe. Przy zgodnym podziale prostego majątku poradzisz sobie sam. Przy sporze o wycenę nieruchomości, rozliczenie nakładów albo zaliczenie darowizn samodzielne prowadzenie sprawy kończy się zwykle utratą argumentów, których później nie da się już podnieść.

Czy można podzielić tylko część spadku?

Tak, dopuszczalny jest dział częściowy — na przykład podział samych oszczędności, gdy status nieruchomości jest sporny. Sąd stosuje go rzadziej niż notariusz, ale przy majątku położonym w kilku krajach bywa to jedyne rozwiązanie pozwalające domknąć chociaż część spraw.

Co, jeśli jeden ze spadkobierców nie chce się w ogóle odezwać?

Wtedy pozostaje droga sądowa — wystarczy wskazać jego adres, a sąd doręczy korespondencję. Jeśli adres jest nieznany, sąd ustanawia kuratora dla nieobecnego, co wydłuża sprawę o kilka miesięcy i wiąże się z dodatkowym kosztem jego wynagrodzenia.