Adwokat - spadek po osobie najbliższej co warto wiedzieć

Poniżej znajdziesz chronologiczną listę kontrolną od dnia śmierci do działu spadku. Wskazuję w niej, kiedy wystarczy notariusz, a kiedy potrzebny jest adwokat. Samodzielnie przejdziesz ją w kilka tygodni, jeśli w rodzinie nie ma sporu ani długów.

Najważniejsze wnioski

• 6 miesięcy na przyjęcie lub odrzucenie spadku
• Milczenie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, nie ochronę przed długami
• SD-Z2 złożone po terminie oznacza utratę zwolnienia z podatku
• Odrzucenie spadku przenosi go na twoje dzieci
• Stwierdzenie nabycia spadku to nie jego podział
• Spór, długi albo zachowek to sygnał, że potrzebny jest adwokat

Co musisz przygotować, zanim zaczniesz załatwiać sprawy spadkowe

Większość formalności wymaga tych samych dokumentów. Zbierz je od razu, a oszczędzisz sobie kilku wizyt w urzędach.

Dokumenty stanu cywilnego

Podstawą jest akt zgonu. Wydaje go urząd stanu cywilnego właściwy dla miejsca śmierci, a odpis otrzymasz także przez serwis gov.pl. Do tego potrzebne są akty urodzenia dzieci spadkodawcy oraz akt małżeństwa, jeśli zmarły pozostawał w związku małżeńskim.

Notariusz i sąd sprawdzą z tych dokumentów pokrewieństwo. Brak jednego aktu, na przykład zmienionego nazwiska siostry po ślubie, zatrzymuje całą procedurę.

Informacje o majątku i długach

Zrób wstępną listę składników majątku: mieszkanie (z numerem księgi wieczystej), rachunki bankowe, samochód, udziały w spółce. Numer księgi sprawdzisz bezpłatnie w systemie Elektronicznych Ksiąg Wieczystych Ministerstwa Sprawiedliwości.

Długi łatwo przeoczyć. Przejrzyj korespondencję zmarłego, wyciągi i aplikacje bankowe. Jako spadkobierca możesz też pobrać raport z Biura Informacji Kredytowej.

Na koniec ustal, czy istnieje testament. Notariusz może sprawdzić Notarialny Rejestr Testamentów (NORT), ale testament własnoręczny mógł zostać w szufladzie. Przeszukaj dokumenty domowe, zanim pójdziesz do kancelarii notarialnej.

Kto dziedziczy: ustawa czy testament

Jeśli jest ważny testament, o dziedziczeniu decyduje testament. Jeśli go nie ma, obowiązuje ustawa, a więc kolejność z art. 931 i następnych Kodeksu cywilnego. W najczęstszym przypadku dziedziczą małżonek i dzieci zmarłego. Każde z nich otrzymuje równą część, przy czym małżonkowi przysługuje co najmniej jedna czwarta spadku.

Przykład: zmarły zostawił żonę i dwoje dzieci. Każde z nich dziedziczy po 1/3. Przy czworgu dzieciach żona otrzymuje 1/4, a dzieci dzielą pozostałe 3/4, czyli każde dostaje 3/16.

Gdy zmarły nie miał dzieci, dziedziczą małżonek i rodzice. Jeśli któregoś z rodziców nie ma, jego udział przechodzi na rodzeństwo zmarłego.

Testament zmienia ten układ, ale nie wymazuje najbliższych. Pominięte w nim dzieci, małżonek lub rodzice mogą mieć prawo do zachowku, o którym piszę niżej.

Ważne zastrzeżenie: majątek wspólny małżonków nie wchodzi w całości do spadku. Najpierw wydziela się połowę należącą do żyjącego małżonka, a dopiero druga połowa podlega dziedziczeniu.

Krok 1: Zapisz datę, od której biegnie 6 miesięcy

Zanotuj datę, w której dowiedziałeś się o śmierci i o tym, że jesteś spadkobiercą. Zwykle jest to dzień zgonu. Przy testamencie może to być dzień, w którym poznałeś jego treść. Od tej daty liczysz termin na złożenie oświadczenia spadkowego.

Przygotuj na tę decyzję trzy sensowne ścieżki. Jeśli nic nie zrobisz, uruchomi się czwarta, ustawowa.

Przyjęcie wprost

Odpowiadasz za długi spadkowe bez ograniczenia, także własnym majątkiem. Ma to sens tylko wtedy, gdy masz pewność, że długów nie ma. Przykładem jest spadek po rodzicu, którego finanse znałeś szczegółowo.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza

Odpowiadasz za długi do wartości tego, co odziedziczyłeś, ustalonej w spisie lub wykazie inwentarza. W większości spraw właśnie tę opcję polecam, gdy sytuacja finansowa zmarłego nie jest przejrzysta.

Ma jednak wadę. Jeśli spadek wart jest 200 000 zł, a długi wynoszą 180 000 zł, wierzyciele mogą sięgnąć po prawie cały majątek, łącznie z mieszkaniem, które chciałeś zatrzymać.

Odrzucenie spadku

Traktuje się cię tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku. Nie dostajesz nic i za nic nie odpowiadasz. Skutki dla rodziny opisuję w kroku 2.

Najczęstszy błąd na tym etapie to przekonanie, że milczenie chroni przed długami. Od 18.10.2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność jest więc ograniczona, ale nie znika.

Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w paragrafie poprzedzającym jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego)

Po czym poznasz, że ten krok zrobiłeś dobrze? Masz w kalendarzu datę końca terminu i wiesz już, którą z trzech ścieżek wybierasz.

Krok 2: Złóż oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

Oświadczenie składasz u dowolnego notariusza w Polsce albo w sądzie rejonowym. W sądzie może to być sąd twojego miejsca zamieszkania. U notariusza zajmuje to zwykle jedną wizytę. Maksymalna taksa wynosi 50 zł netto za oświadczenie, a do tego dochodzą wypisy i VAT. W sądzie opłata sądowa wynosi 100 zł.

Liczy się data złożenia oświadczenia, a nie data wysłania pisma. Pismo do sądu wysłane w ostatnim dniu nie wystarczy, bo sąd wyznacza termin przyjęcia oświadczenia, który zwykle wypada później. Nie zostawiaj tego na ostatnie dwa tygodnie, jeśli chcesz składać oświadczenie w sądzie.

Pułapka odrzucenia: dzieci dziedziczą po tobie

Gdy odrzucasz spadek, twój udział przechodzi na twoich zstępnych, najczęściej na dzieci. Jeśli długi są powodem odrzucenia, one również muszą spadek odrzucić, każde w swoim własnym terminie 6 miesięcy.

W przypadku małoletniego dziecka rodzice składają wniosek do sądu rodzinnego o zgodę na odrzucenie spadku w jego imieniu. Wniosek trzeba złożyć przed upływem terminu dziecka. Samo złożenie wniosku wstrzymuje bieg tego terminu, ale sąd rozpoznaje sprawę od kilku tygodni do kilku miesięcy.

W praktyce przy rodzinie z długami tworzy się łańcuch: dzieci, wnuki, potem rodzeństwo zmarłego i ich dzieci. Każda osoba w tym łańcuchu składa oświadczenie osobno.

Co zrobić, gdy termin już minął

Istnieje wyjście awaryjne. Jeśli działałeś pod wpływem błędu, na przykład nie wiedziałeś o długu mimo zachowania należytej staranności, możesz uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia przed sądem (art. 1019 Kodeksu cywilnego). Taka sprawa jest trudna dowodowo. Sam fakt, że nie znałeś przepisów, nie wystarczy.

Sprawdzisz, że ten krok się udał, gdy masz w ręku wypis aktu notarialnego z oświadczeniem albo protokół z sądu.

Krok 3: Potwierdź, kto jest spadkobiercą: notariusz lub sąd

Bez formalnego potwierdzenia prawa do spadku bank nie wypłaci środków z rachunku, a sąd wieczystoksięgowy nie wpisze cię do księgi mieszkania. Masz dwie drogi. Wybór zależy od tego, czy rodzina współpracuje.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Wymaga jednoczesnej obecności wszystkich potencjalnych spadkobierców ustawowych i testamentowych. Notariusz spisuje protokół dziedziczenia i sporządza akt poświadczenia dziedziczenia. Sprawa trwa jeden dzień. Koszt zwykle nie przekracza kilkuset złotych, bo taksy maksymalne to 50 zł za protokół i 100 zł za akt, a do tego dochodzą oświadczenia, wypisy i VAT.

Ta droga jest zamknięta, gdy jeden ze spadkobierców mieszka za granicą i nie może przyjechać, gdy ktoś odmawia udziału albo gdy toczy się spór o ważność testamentu.

Sądowe stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek składasz do sądu rejonowego ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego. Opłata wynosi 100 zł, a za wpis do Rejestru Spadkowego dochodzi 5 zł. W Warszawie realny czas oczekiwania to często kilka miesięcy, przy sporze znacznie dłużej.

Wniosek może złożyć każdy spadkobierca, bez zgody pozostałych. Sąd wezwie wszystkich na rozprawę.

Nie myl stwierdzenia nabycia z działem spadku

To dwie różne sprawy. Stwierdzenie nabycia ustala tylko, kto dziedziczy i w jakich ułamkach. Po nim trzy osoby są współwłaścicielami mieszkania po 1/3, ale żadna z nich nie jest jego wyłącznym właścicielem. Podział opisuję w kroku 6.

Jeśli rodzina się porozumiewa, wybierz notariusza. Jeśli ktoś milczy lub kwestionuje testament, idź do sądu, najlepiej z adwokatem.

Krok 4: Zgłoś spadek do urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2

Najbliższa rodzina, czyli grupa zerowa, nie płaci podatku od spadku, pod warunkiem że zgłosi nabycie na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy. Do grupy zerowej należą małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha.

Uwaga, bo tu łatwo się pomylić. Termin liczy się od dnia uprawomocnienia postanowienia sądu albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, a nie od śmierci. To inny termin niż ten z kroku 1.

Konsekwencja spóźnienia jest bolesna. Tracisz zwolnienie i rozliczasz się według skali podatkowej jak za daleką rodzinę. Przy mieszkaniu wartym 600 000 zł oznacza to podatek liczony w dziesiątkach tysięcy złotych.

Formularz złożysz elektronicznie przez e-Urząd Skarbowy albo w urzędzie właściwym dla miejsca zamieszkania zmarłego. Wpisz wartość rynkową składników majątku na dzień nabycia i zachowaj potwierdzenie złożenia (UPO).

Wartość SD-Z2 ma znaczenie także później. Przy sprzedaży odziedziczonego mieszkania przed upływem 5 lat urząd porówna cenę z wartością podaną w zgłoszeniu. Zaniżenie wartości w SD-Z2 podnosi więc przyszły podatek dochodowy.

Nie składasz SD-Z2, jeśli wartość spadku mieści się w kwocie wolnej dla I grupy podatkowej. Przy mieszkaniu to praktycznie się nie zdarza.

Krok 5: Uporządkuj długi i roszczenia o zachowek

Ten etap najczęściej przeradza się w spór. Zacznij od długów, bo tu działają terminy wierzycieli, a potem przejdź do zachowku.

Przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza sporządź spis inwentarza (wykonuje go komornik na wniosek do sądu) albo wykaz inwentarza, który złożysz sam w sądzie lub u notariusza. Wykaz jest tańszy i szybszy. Wierzyciel może jednak zakwestionować jego rzetelność, a świadome pominięcie w nim majątku odbiera ci ograniczenie odpowiedzialności.

Zanim spłacisz jakiekolwiek wezwanie, sprawdź dwie rzeczy: czy dług nie jest przedawniony i czy wierzyciel ma tytuł wykonawczy przeciwko spadkobiercom. Spłata „na próbę" dobrowolnie uznaje zobowiązanie.

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom, którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali za mało. Wynosi połowę udziału ustawowego, a dwie trzecie dla małoletnich i osób trwale niezdolnych do pracy. Do obliczenia dolicza się darowizny zmarłego, na przykład mieszkanie przepisane synowi za życia.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Po obu stronach tego sporu warto od początku mieć pełnomocnika. Kancelaria adwokacka dr Barbary Błachuckiej z Warszawy od 10 lat prowadzi takie sprawy, zarówno dochodząc zachowku, jak i broniąc przed zawyżonymi roszczeniami, a także reprezentując spadkobierców w sporach z wierzycielami.

Krok 6: Przeprowadź dział spadku

Dział spadku kończy współwłasność. Ustala, kto dostaje mieszkanie, kto samochód i ile ktoś komu dopłaca. Możesz go przeprowadzić umownie albo sądownie.

Kolejność postępowania wygląda tak:

Uzyskaj akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Ustalcie wartość składników majątku. Przy nieruchomości opłaca się wycena rzeczoznawcy, zwykle za 1000–2000 zł.

Uzgodnijcie podział i spłaty, a także rozliczenie nakładów, na przykład remontu opłaconego przez jednego ze spadkobierców.

Przy nieruchomości podpiszcie umowę działu w formie aktu notarialnego.

Jeśli porozumienia nie ma, złóż wniosek o dział spadku do sądu. Opłata wynosi 500 zł, a przy zgodnym projekcie podziału 300 zł.

Złóż wniosek o wpis do księgi wieczystej.

Dział sądowy z udziałem biegłego trwa zwykle od roku do kilku lat. Umowa u notariusza zamyka sprawę w jeden dzień. Różnica w kosztach i nerwach przemawia za ugodą, nawet przy pewnym ustępstwie.

Działu spadku nie musisz przeprowadzać w żadnym terminie. Współwłasność nieruchomości utrudnia jednak jej sprzedaż i wynajem, a konflikty narastają z czasem.

Kiedy notariusz nie wystarczy i potrzebny jest adwokat

Notariusz jest bezstronny. Poświadczy dziedziczenie i sporządzi umowę, ale nie będzie reprezentował twoich interesów przeciwko rodzeństwu czy wierzycielowi. Adwokat tak.

Skorzystaj z pomocy adwokata w tych sytuacjach:

• ktoś kwestionuje ważność testamentu lub go ukrywa,
• długi mogą przewyższać majątek albo komornik już prowadzi egzekucję,
• dochodzisz zachowku lub ktoś go od ciebie żąda,
• termin 6 miesięcy minął, a pojawił się nieznany dług.

Koszt pomocy prawnej to ułamek kwot, o które toczy się spór. Przy zachowku liczonym od mieszkania wartego kilkaset tysięcy złotych różnica w wyniku łatwo przekracza wynagrodzenie pełnomocnika.

Jeżeli natomiast rodzina jest zgodna, testament jasny, a długów brak, notariusz wystarczy od początku do końca.

Podsumowanie

Jeszcze dziś wpisz do kalendarza datę końca 6-miesięcznego terminu na oświadczenie spadkowe. Drugą datę, termin na SD-Z2, dopisz w dniu uprawomocnienia postanowienia lub rejestracji aktu. Wybierz notariusza, jeśli rodzina współpracuje i nie ma długów. Wybierz adwokata, gdy w grę wchodzi spór, zachowek lub niejasne zobowiązania zmarłego. Następny krok to dział spadku, który ostatecznie porządkuje majątek.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę zmienić zdanie po przyjęciu lub odrzuceniu spadku?

Co do zasady nie, bo oświadczenie spadkowe jest nieodwołalne. Wyjątkiem jest uchylenie się od jego skutków z powodu błędu lub groźby, co wymaga zatwierdzenia przez sąd i solidnych dowodów.

Czy mogę wypłacić pieniądze z konta zmarłego przed stwierdzeniem nabycia spadku?

Tylko w ograniczonym zakresie. Bank zwróci udokumentowane koszty pogrzebu, a osoba wskazana w dyspozycji na wypadek śmierci otrzyma kwotę do limitu ustawowego. Resztę bank wypłaci spadkobiercom dopiero po przedstawieniu postanowienia sądu lub aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy korzystanie z mieszkania zmarłego oznacza przyjęcie spadku?

Nie. W polskim prawie spadek przyjmuje się oświadczeniem albo przez upływ terminu, a nie przez zachowanie. Zamieszkiwanie w lokalu nie pozbawia cię jednak obowiązku zapłaty czynszu za okres, w którym z niego korzystasz.

Kto płaci za pogrzeb, gdy wszyscy odrzucili spadek?

Ten, kto go zorganizował, może żądać zwrotu kosztów od spadku lub ostatecznego spadkobiercy. Gdy spadek przejmuje gmina lub Skarb Państwa, zwrot przysługuje z masy spadkowej. Zasiłek pogrzebowy z ZUS w wysokości 4000 zł wypłacany jest niezależnie od spadku.