Adwokat Warszawa - roszczenie o zachowek kiedy się można ubiegać

Roszczenie o zachowek powstaje po śmierci spadkodawcy. Nie trzeba najpierw uzyskać postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku ani zakończyć działu spadku. Trzeba natomiast ustalić, kto jest uprawniony, kto może odpowiadać za zapłatę i jakie składniki majątku wpływają na kwotę żądania.

Najważniejsze informacje

• Zachowku można dochodzić po śmierci spadkodawcy, bez czekania na dział spadku.
• Uprawnieni to zstępni, małżonek i rodzice spełniający warunki ustawowe.
• Przy testamencie termin pięcioletni biegnie od jego ogłoszenia.
• Za zapłatę mogą odpowiadać także obdarowani i zapisobiercy windykacyjni.
• Pominięcie w testamencie nie oznacza automatycznie wydziedziczenia.

Kiedy powstaje roszczenie o zachowek i czy trzeba czekać na sprawę spadkową?

Roszczenia o zachowek można dochodzić po śmierci spadkodawcy, gdy uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości. Wynika to z art. 991 Kodeksu cywilnego. Za życia przyszłego spadkodawcy nie ma jeszcze spadku, a więc nie ma podstaw do żądania zachowku od przyszłych spadkobierców.

Otwarcie spadku następuje w chwili śmierci spadkodawcy, co przewiduje art. 924 Kodeksu cywilnego. Stwierdzenie nabycia spadku potwierdza później, kto dziedziczy; nie tworzy samo roszczenia o zachowek. Podobnie dział spadku rozstrzyga o podziale majątku między spadkobierców, lecz nie jest warunkiem wcześniejszego wezwania do zapłaty.

W praktyce brak postanowienia spadkowego może utrudniać wskazanie pozwanego albo ustalenie udziałów. Nie oznacza jednak, że trzeba bezczynnie czekać na koniec postępowania. W tym czasie warto ustalić, czy istnieje testament, jakie nieruchomości należały do zmarłego i czy wcześniej przekazał komuś majątek.

Zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który chce wykazać swoje prawa wobec osoby trzeciej, posługuje się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Dlatego uzyskanie jednego z tych dokumentów bywa przydatne dowodowo. Nie należy jednak mylić potrzeby zebrania dowodów z obowiązkiem czekania na dział spadku.

Przykładowo córka pominięta w testamencie może ustalać wartość mieszkania i skierować wezwanie do spadkobiercy, choć rodzeństwo nadal spiera się o skład spadku. Jeżeli nie zna wszystkich aktywów, może dochodzić informacji i dokumentów potrzebnych do wyliczenia żądania. Zwłoka zwiększa ryzyko utraty dokumentów dotyczących darowizn oraz upływu terminu przedawnienia.

Komu przysługuje zachowek, a kiedy uprawnienie odpada?

Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zstępni to dzieci, wnuki i dalsi potomkowie. Samo bliskie pokrewieństwo nie wystarcza: trzeba sprawdzić, czy dana osoba dziedziczyłaby według ustawowej kolejności.

Pierwszeństwo wynikające z dziedziczenia ustawowego

Rodzice mogą być uprawnieni do zachowku wtedy, gdy w danej sytuacji byliby spadkobiercami ustawowymi. Jeżeli zmarły pozostawił dzieci, rodzice co do zasady nie należą do kręgu osób uprawnionych. Rodzeństwo, dziadkowie i partner niebędący małżonkiem nie są wymienieni w art. 991 Kodeksu cywilnego.

Trzeba też uwzględnić to, co uprawniony już dostał. Według art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie o zapłatę powstaje, jeżeli należny zachowek nie został pokryty m.in. przez darowiznę, zapis windykacyjny albo powołanie do spadku. Dziedziczenie części majątku nie wyklucza więc żądania dopłaty, jeśli otrzymana wartość jest niższa od należnej.

Pominięcie w testamencie to nie wydziedziczenie

Samo niewskazanie dziecka w testamencie nie pozbawia go zachowku. Wydziedziczenie to odrębna czynność: zgodnie z art. 1008–1009 Kodeksu cywilnego musi nastąpić w testamencie i opierać się na ustawowej przyczynie, która wynika z jego treści. W sporze sądowym znaczenie ma również to, czy wskazana przyczyna rzeczywiście wystąpiła.

Inną kwestią jest niegodność dziedziczenia. Art. 928 Kodeksu cywilnego przewiduje określone przesłanki uznania osoby za niegodną, a art. 929 wymaga wystąpienia z odpowiednim żądaniem do sądu. Nie wystarczy rodzinny zarzut, że uprawniony przez lata nie utrzymywał kontaktu ze zmarłym. Skutki wydziedziczenia mogą ponadto dotyczyć inaczej dzieci osoby wydziedziczonej: art. 1011 chroni ich własne uprawnienie do zachowku.

Ile wynosi zachowek i jakie darowizny wpływają na obliczenie?

Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego określa zachowek jako połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dla małoletniego zstępnego oraz osoby trwale niezdolnej do pracy wynosi on dwie trzecie tego udziału. Liczy się wartość pieniężna, nie prawo do konkretnego pokoju, mieszkania czy działki.

Od udziału ustawowego do kwoty żądania

Najpierw ustala się hipotetyczny udział przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli spadkodawca pozostawił małżonka i dwoje dzieci, każde z nich dziedziczyłoby co do zasady po jednej trzeciej, zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego. Zachowek dorosłego dziecka wynosiłby więc jedną szóstą odpowiednio obliczonej wartości.

Przy wartości stanowiącej podstawę obliczeń równej 600 000 zł daje to 100 000 zł przed uwzględnieniem tego, co dziecko otrzymało wcześniej. To tylko przykład rachunkowy. Rzeczywiste wyliczenie wymaga ustalenia długów spadkowych, właściwych doliczeń oraz wartości świadczeń już przekazanych uprawnionemu.

Podstawę obliczeń określa się jako substrat zachowku. Na mocy art. 993–995 Kodeksu cywilnego uwzględnia się przy tym, według ustawowych zasad, darowizny oraz zapisy windykacyjne. Wartość darowizny ustala się zasadniczo według stanu przedmiotu z chwili jej dokonania i cen z chwili ustalania zachowku. Przy mieszkaniu może to oznaczać konieczność odtworzenia jego dawnego stanu, mimo że dziś wygląda inaczej.

Darowizna i zapis windykacyjny wymagają osobnej analizy

Nie każda darowizna jest doliczana w ten sam sposób. Art. 994 Kodeksu cywilnego wyłącza m.in. drobne darowizny zwyczajowo przyjęte. Reguła dotycząca darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku odnosi się do darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Dlatego nie wolno skreślać starszej darowizny wyłącznie na podstawie daty aktu notarialnego.

Zapis windykacyjny pozwala wskazanej osobie nabyć określony przedmiot z chwilą otwarcia spadku, jeżeli spełniono wymogi ustawowe. Jego wartość może mieć znaczenie dla zachowku, nawet gdy przedmiot nie przechodzi przez zwykły podział spadku. Przy wycenie należy oddzielić majątek należący do zmarłego od cudzej współwłasności; testament jednej osoby nie rozporządza udziałem, który do niej nie należał.

Od kogo żądać zapłaty zachowku?

Pierwszym adresatem roszczenia jest zwykle spadkobierca, co wynika z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak jedyna osoba, wobec której może powstać odpowiedzialność. Gdy uzyskanie pełnej kwoty od spadkobiercy nie jest możliwe, Kodeks cywilny przewiduje odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego i obdarowanego.

Spadkobierca i zapisobierca windykacyjny

Spadkobierca odpowiada z tytułu dziedziczenia. Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, art. 999 Kodeksu cywilnego ogranicza jego odpowiedzialność wobec innych uprawnionych do nadwyżki ponad własny zachowek. Przy kilku spadkobiercach trzeba zatem ustalić nie tylko ich udziały, lecz także świadczenia już otrzymane przez każdego z nich.

Art. 999¹ Kodeksu cywilnego przewiduje odpowiedzialność osoby, która otrzymała zapis windykacyjny, jeżeli uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy. Odpowiedzialność zapisobiercy ma granice związane z wartością otrzymanego przedmiotu, a gdy sam jest uprawniony do zachowku, również z wartością jego własnego uprawnienia. Dlatego pozew skierowany od razu do dowolnej osoby wymienionej w testamencie może okazać się źle uzasadniony.

Obdarowany nie zawsze jest poza sporem

Art. 1000 Kodeksu cywilnego pozwala dochodzić odpowiedniej sumy od obdarowanego, jeżeli nie można jej uzyskać od spadkobiercy ani zapisobiercy windykacyjnego. Chodzi o obdarowanego, którego darowizna podlega doliczeniu do spadku. Jego odpowiedzialność również jest ograniczona, przede wszystkim wartością wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Jeżeli spadkodawca za życia przekazał większość majątku jednemu dziecku, a po śmierci pozostawił niewielki spadek, analiza nie kończy się na wartości pozostałej na rachunku bankowym. Trzeba sprawdzić akt darowizny, datę jej dokonania, jej przedmiot i status obdarowanego. Brak majątku w spadku nie oznacza automatycznie braku możliwości dochodzenia zachowku.

Ustalenie właściwego pozwanego jest szczególnie ważne przed upływem terminu przedawnienia. Roszczenia wobec spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego i obdarowanego mają odrębne podstawy oraz różne punkty początkowe biegu terminu wskazane w art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Pięć lat na zachowek: od kiedy biegnie przedawnienie?

Termin przedawnienia wynosi pięć lat, ale nie zawsze zaczyna się w dniu śmierci. Art. 1007 Kodeksu cywilnego rozróżnia roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia wobec osób zobowiązanych do jego uzupełnienia. Pomylenie tych zasad może sprawić, że wezwanie lub pozew zostaną przygotowane zbyt późno.

Testament: data ogłoszenia, nie zawsze data śmierci

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. To konkretna czynność dokonywana przez sąd albo notariusza, a nie samo odnalezienie dokumentu w domu. Jeśli spadkodawca zmarł wcześniej, nie należy automatycznie liczyć terminu od dnia jego śmierci.

Jeżeli nie ma testamentu, a roszczenie wiąże się z darowizną lub zapisem windykacyjnym, trzeba sprawdzić art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Przewiduje on pięć lat od otwarcia spadku dla roszczeń przeciwko obdarowanemu oraz zapisobiercy windykacyjnemu. Otwarcie spadku oznacza dzień śmierci, zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego.

Wezwanie do zapłaty nie zastępuje oceny terminu

Samo wysłanie listu z żądaniem zapłaty nie daje pewności, że bieg przedawnienia został przerwany. Art. 123 Kodeksu cywilnego wymienia czynności, które mogą go przerwać, w tym określone działania przed sądem oraz uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Skutki konkretnej czynności zależą od jej treści, adresata i okoliczności.

Po upływie terminu dłużnik może podnieść zarzut przedawnienia, a roszczenie przeciwko konsumentowi podlega dodatkowym regułom z art. 117 Kodeksu cywilnego. Nie warto więc opierać planu wyłącznie na przewidywanej dacie zakończenia postępowania spadkowego. Datę ogłoszenia testamentu i możliwych pozwanych należy ustalić na początku, nawet gdy wycena majątku jeszcze trwa.

Jak przygotować wezwanie i pozew o zachowek?

Żądanie zapłaty powinno wskazywać kwotę, podstawę obliczenia i osobę zobowiązaną. Następnie, jeśli nie dojdzie do zapłaty lub ugody, uprawniony może wnieść pozew. Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego to strona dochodząca roszczenia musi przedstawić twierdzenia i dowody, dlatego ogólne stwierdzenie, że rodzina została pominięta, nie wystarczy.

Przygotowanie sprawy przebiega zwykle w następującej kolejności:

Ustal datę śmierci, istnienie testamentu oraz datę jego ogłoszenia.

Sprawdź krąg spadkobierców ustawowych i oblicz hipotetyczny udział uprawnionego.

Zbierz dokumenty majątku, długów, darowizn i zapisów windykacyjnych.

Oblicz żądaną kwotę z uwzględnieniem świadczeń otrzymanych wcześniej.

Skieruj wezwanie do właściwej osoby i oceń termin wniesienia pozwu.

Przydatne dokumenty to przede wszystkim akt zgonu, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, testament oraz dokumenty własności nieruchomości. Znaczenie mogą mieć również akty darowizny, umowy kredytowe i wyciągi bankowe. Nie trzeba czekać, aż każdy dokument trafi do jednego segregatora; w pozwie można wskazać dowody, których uzyskanie wymaga udziału sądu.

Koszt pozwu i znaczenie wyceny

Opłata od pozwu o zapłatę zależy od wartości przedmiotu sporu. Zgodnie z art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, przy roszczeniu przekraczającym 20 000 zł wynosi ona 5% tej wartości, nie więcej niż 200 000 zł. Przy żądaniu 100 000 zł opłata wyniesie więc 5 000 zł. Do kosztów mogą dojść wydatki na opinię biegłego, jeżeli strony spierają się o wartość nieruchomości.

Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnionemu, który nie otrzymał należnego zachowku, przysługuje przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia lub uzupełnienia.

Wezwanie powinno dawać adresatowi możliwość odniesienia się do wyliczenia, ale nie powinno opóźniać pozwu, gdy termin przedawnienia jest bliski. Adwokat od spraw spadkowych w Warszawie może ocenić, czy żądanie kierować do spadkobiercy, czy badać również odpowiedzialność innych osób. W sporze o nieruchomość szczególnie ważne jest ustalenie jej stanu z właściwej daty, zanim zostanie zamówiona wycena.

Zakończenie

Jeżeli zostałeś pominięty przy dziedziczeniu, ustal najpierw datę ogłoszenia testamentu, krąg spadkobierców i daty istotnych darowizn. Następnie oblicz choćby wstępną kwotę zachowku i sprawdź, do kogo można skierować żądanie. Sprawa o dział spadku może toczyć się równolegle; oczekiwanie na jej zakończenie nie zabezpiecza terminu dochodzenia pieniędzy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę żądać zachowku, jeśli nie znam wartości całego spadku?

Tak. Możesz rozpocząć ustalanie roszczenia i zbieranie dowodów, choć przed wniesieniem pozwu trzeba wskazać dochodzoną kwotę. Przy nieruchomości sporna wycena może wymagać opinii biegłego sądowego.

Czy zachowek należy się po dziadkach, gdy żyje mój rodzic?

Zasadniczo nie, jeśli żyjący rodzic dziedziczyłby po swoich rodzicach z ustawy. Wnuk może wejść do kręgu uprawnionych w szczególnych sytuacjach, dlatego znaczenie ma dokładny układ rodzinny.

Czy można rozłożyć zachowek na raty?

Tak. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego pozwala zobowiązanemu żądać odroczenia płatności, rozłożenia jej na raty, a wyjątkowo także obniżenia zachowku. Sąd ocenia przy tym sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Czy ustna obietnica zapłaty wystarczy zamiast pozwu?

Nie daje takiej pewności jak pisemna ugoda określająca kwotę i termin zapłaty. Gdy przedawnienie jest bliskie, trzeba osobno ocenić, czy zachowanie zobowiązanego stanowi uznanie roszczenia w rozumieniu art. 123 Kodeksu cywilnego.